Berkelland herdenkt Holocaust

BORCULO – Het is dit jaar 80 jaar geleden dat het vernietigingskamp Auschwitz bevrijd werd. Op 27 januari 1945 troffen Sovjetsoldaten daar zo’n 8.000 uitgemergelde gevangenen aan, voornamelijk Joden. De slachtoffers van de Holocaust en andere genocides worden jaarlijks op ‘The Holocaust Memorial Day’ herdacht. Zondag nam Berkelland deel aan de herdenking met een gevarieerd programma. Ook burgemeester Joost van Oostrum was aanwezig.

Door Rob Weeber

Plaats van samenkomst was het Educatief en Joods Cultureel Centrum Synagoge Borculo. In haar openingswoord wees voorzitter van de Stichting Synagoge Borculo Riet Baarssen-Streppel op de niet-vanzelfsprekendheid van tachtig jaar vrijheid. Wie het nieuws leest, ziet complexe problemen in de wereld, waartegen we (als individu) niet altijd wat kunnen doen. Wat we wel kunnen doen, aldus Riet, is luisteren naar elkaar, interesse tonen in elkaar en onderzoek doen naar de eigen voordelen. Hoeveel vrijheid geef je een ander? Durf je je mening te geven in vreemd gezelschap? Ze verwees hier ook naar een gedicht van Remco Campert, getiteld ‘Verzet begint niet met grote woorden’. 

Theresienstadt
Na het openingswoord volgde een muzikaal intermezzo van sopraan Diet Gerritsen en saxofonist Kimmy Reef. Deze bijzondere combinatie bracht een eerbetoon aan 15.000 kinderen uit Theresienstadt waarvan er slechts honderd de gruweldaden overleefden. Het betreft bewaarde teksten van een jongen uit Theresienstadt die later vanuit het Duits naar het Engels zijn vertaald en op muziek gezet door de Amerikaanse Lori Laitman. Volgens bestuurslid Stichting Synagoge Borculo Ton van Uem is het eigenlijk geen lezingsmuziek, maar meer moderne muziek, soms schrijnend, maar ook meditatief.

Technische lezing
De Vierde Lowenberglezing werd gehouden door dr. J. Houwink ten Cate, emeritus-hoogleraar Holocaust en genocidestudies aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In een zeer toepasselijke, zij het wat technische lezing over de Holocaust en andere (vermeende) genocides na de Tweede Wereldoorlog, ging hij in op daders en slachtoffers van genocides en andere massamoorden, terwijl die moorden gepleegd worden. Ook belichtte hij de rol van het internationaal strafrecht inzake berechtiging van daders. Misdaden tegen de menselijkheid worden volgens hem door mensen zoals iedereen gepleegd. Het worden uiteindelijk moordenaars, maar zo zijn ze niet geboren.

Genocides en massamoorden, zoals ook de Holocaust, ontstaan volgens Houwing ten Cate door een giftige (politieke) omgeving waarbinnen ‘massale participatie’ ontstaat om tegenstanders uit de weg te ruimen. Aanleiding hiervoor is volgens hem niet haat, maar angst. Deze wordt uitvergroot door onder meer ideologen en resulteert uiteindelijk in massamoord. Zo was er tijdens de Holocaust angst voor Joden, zigeuners et cetera. Het komt erop neer dat de daders zichzelf als slachtoffers gaan zien van de ‘aanstaande slachtoffers die eigenlijk geen mensen zijn, maar bacillen, ratten, luizen of gele mieren’. 

Gaza-conflict
Houwing ten Cate trok ook de lijn door naar het huidige conflict Israël-Palestina. Onder meer Amnesty International beschuldigt Israël van genocide tegen het Palestijnse volk. Voor zijn reactie hierop stelde Houwing ten Cate zich even niet als wetenschapper, maar als burger en krantenlezer op. ‘Iets historisch beoordelen kan pas na zo’n dertig jaar, ‘zo hield hij het gezelschap voor. ‘Nu oordelen heeft geen zin, er is domweg te weinig informatie beschikbaar.’ Het is het niet eens met de stelling van Amnesty. De vergelijking tussen de Holocaust en het conflict in Gaza vindt hij ‘absurd’, alleen al vanwege het verschil in het aantal doden.

Juridische term
De term ‘genocide’ is een juridische. Technisch gezien kan het volgens hem al helemaal niet, omdat genocide gericht is op een minderheid van een bevolking, terwijl de Palestijnen de meerderheid in Gaza vormen. Bovendien moet er sprake zijn van een bewezen intentie, een schriftelijk bewijs van beveluitvaardiging voor de volkerenmoord. Daarnaast moet het doel zijn om de ‘gehele’ bevolking uit te moorden, zoals Hitler met de Joden wilde. Dat laatste is ook volgens hem ook niet het geval. Israël wil niet alle Palestijnen uitmoorden, maar Hamas verslaan. De kans dat Israël dan ook wordt vervolgd voor genocide is nihil. Daarentegen is het volgens hem wel kansrijk dat Netanyahu door het Internationale Strafhof wordt beschuldigd van oorlogsmisdaden.

Aan het einde van de herdenking lazen kinderen van alle basisscholen in Borculo samen met onder andere burgemeester Van Oostrum de 102 namen van de omgekomen Berkellandse Joden voor. Ter voorbereiding op het thema hebben de kinderen Westerbork bezocht en gastlessen gehad in de synagoge.