Oude Calixtuskerk in Groenlo
INTRO
Ons leven speelt zich voor een groot deel af in gebouwen. Soms zijn ze puur functioneel, sommige gebouwen zijn er om mee te pronken, terwijl anderen ze juist afzichtelijk vinden. Achter vrijwel elk gebouw schuilt een verhaal. Architect Edy Kwak neemt voor Achterhoek Nieuws een kijkje bij een bijzonder gebouw in de regio. Deze keer de Oude Calixtuskerk in Groenlo.
GROENLO - Rond 1277 begon de bouw van de Sint-Calixtuskerk in Grol, het huidige Groenlo op de plaats waar omstreeks 900 een eikenhouten kerkje heeft gestaan als ‘filiaal‘ van de kerk in Vreden. Tot 1520 heeft men aan deze kerk gebouwd. De kerk is genoemd naar de patroonheilige van Groenlo, Paus Calixtus I. Sint Calixtus was als slaaf geboren en in 217 benoemd tot paus en bisschop van Rome. In 222 door tegenstanders van zijn beleid vermoord.
De kerk is in de laatgotische stijl gebouwd als zgn. pseudobasiliek, dat wil zeggen dat de zijbeuken zo hoog oplopen dat erboven geen ruimte is voor ramen voor het middenschip wat bij een gewone basiliek wel mogelijk is. Daardoor is het middenschip door de beperkte lichtinval donkerker. Het middenschip heeft zes traveeën en is met kruisribgewelven overkluisd. Het koor is aan vijf zijden omsloten. Aan de westzijde staat een forse toren, gebouwd in 1371, met een houten spits. Ronde zuilen van Baumberger steen, gebeeldhouwde sluit- en kraagstenen en venstertraceringen, die vrijwel alle hun oorspronkelijke beeldhouwwerkjes hebben bepalen de binnenruimte.
Aan de oostzijde bevindt zich een zgn. hagioscoop, een (nu dichtgemetseld) raam bedoeld voor de melaatsen om van buiten de dienst te beleven. Door blikseminslag is de torenspits in 1836 afgebrand.
Zware oorlogsschade in 1945; restauratie 1946-'53, de toren 1953-'54. Bij de restauratie is de torenspits gewijzigd. Aan de gevels zijn verschillende metselwerken te zien, veldkeien, blokken van ijzeroer, kloostermoppen van baksteen, tufsteen uit de Eifel, Belgisch hardsteen, Baumberger kalksteen en Bentheimer zandsteen. Met bouwmaterialen werd duidelijk zuinig omgegaan.
Aan de zuidgevel zijn vier doodskoppen ingemetseld in een nis. Dit Memento Mori dient om de gelovigen duidelijk te maken dat het leven eindig is. In een raam wordt onder meer de vorm van de oorspronkelijke vestingwerken van Grol weergegeven. De kerk heeft in zijn historie 6 belegeringen doorstaan, in 1595, 1597, 1606 (tweemaal), 1627 en 1672. In 1703 werd het dak door een zware storm ernstig beschadigd en in de Franse tijd werd de kerk als paardenstal gebruikt.
Grol was destijds deel van het bisdom Münster. Het parochiegebied van Grol was ongeveer het huidige gebied van Oost-Gelre. Grol was een belangrijk militair object in de tachtigjarige oorlog. (1568-1648). De toren was als uitkijkpost in gebruik en met rook- en vuursignalen kon contact met de buitenposten worden onderhouden.
Van oorsprong was de Calixtus een katholieke kerk maar is meerdere malen door andere geloofsgemeenschappen in bezit genomen. Dit waren eerst de Protestanten, later tot 1674 de Gereformeerden. Toen trok de bisschop van Münster, Bernard von Gale, zijn troepen terug die er vanaf 1672 gelegerde waren. De katholieken kregen ondersteuning van hem en zo konden ze de overhand in de stad behouden.
In 1784 kregen de Grolsche katholieken toestemming om binnen in de stad een kerkschuur te bouwen, aan de Lange Wal, ongeveer op de plaats waar nu de Nieuwe Calixtuskerk staat. In 1795 vielen de Franse troepen Grol binnen en kregen de katholieken officiële gelijkstelling met andere godsdiensten. Het was niet mogelijk gebleken om de Calixtuskerk terug te krijgen van de gereformeerden en daarom werd in 1836 op de plaats van de kerkschuur, een nieuwe kerk gebouwd, een zgn. Waterstaatskerk. Een sobere en doelmatige kerk ontworpen door ingenieurs van Rijkswaterstaat. In 1842 werd deze kerk ingewijd.
Maar in 1906 is men begonnen aan de bouw van een nieuwe kerk aan de stadsgracht, de Nieuwe Calixtuskerk. In 1908 werd deze kerk in gebruik genomen en de Waterstaatskerk afgebroken. De eerste Calixtuskerk kreeg nu de naam de Oude Calixtus en is in 1978 in bezit gekomen van de Stichting Oude Gelderse Kerken.
In 2006-2007 is deze kerk gerestaureerd en in twee delen gesplitst. Het koor wordt als kerk gebruikt door de Gereformeerde Gemeente. Het schip en de zijbeuken wordt gebruikt als expositieruimte en vanaf 12 april 2025 als Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog. De buitenkant is echt de moeite waard om er omheen te lopen en naar de vele bouwkundige materialen en versieringen te kijken. Maar ook de binnenzijde is bijzonder fraai gerestaureerd en bijzonder is de entresol, een zwevende tussenvloer, in de ruimte waardoor je van dichtbij de prachtige glas-in-lood ramen kunt bekijken. Slim detail is de verwarming met infrarood panelen waardoor je ook in de winterdag de kerk/museum op aangename wijze kunt bezoeken.